Het zijn bijzondere tijden voor wie zorgt voor anderen. In ziekenhuizen werden de zorgverstrekkers overvraagd, terwijl vrijwilligers tijdens de lockdown niet eens meer tot bij de mensen raakten die zorg nodig hadden. "En toch", zegt Francky Debusschere van Samana, een vereniging van mensen met een chronische ziekte en mantelzorgers, "komt de meerwaarde van mantelzorgers in deze coronatijd bijna vanzelf naar boven."
...

Het zijn bijzondere tijden voor wie zorgt voor anderen. In ziekenhuizen werden de zorgverstrekkers overvraagd, terwijl vrijwilligers tijdens de lockdown niet eens meer tot bij de mensen raakten die zorg nodig hadden. "En toch", zegt Francky Debusschere van Samana, een vereniging van mensen met een chronische ziekte en mantelzorgers, "komt de meerwaarde van mantelzorgers in deze coronatijd bijna vanzelf naar boven." Voor het gesprek over mantelzorg hebben we afgesproken in het lokaal dienstencentrum De Ploeg in Lichtervelde. In het sociaal restaurant van het dienstencentrum kunnen 65-plussers en mensen met verminderde welzijnskansen terecht voor een gezonde maaltijd. Maar door de coronamaatregelen is het aantal mensen dat er kan aanschuiven beperkt. "Een aantal mensen dat hier voorheen kwam, kan hier nu niet meer komen. Ze dreigen afgesneden te worden van hun sociale contacten hier. En dan is het duidelijk hoe waardevol een mantelzorger kan zijn voor die mensen. Om ze uit hun isolement te halen."Brecht Warnez: "Al gaat het maar om een babbel met die mensen die anders in een isolement terecht komen, het is van cruciaal belang voor hun mentaal welzijn. Wie daar voorheen niet van overtuigd was, heeft dat alvast in deze coronacrisis kunnen leren. Zo hebben wij in Wingene tijdens de lockdowm een babbellijn opgestart waarbij we alle 80-plussers hebben opgebeld voor een gesprek. We hebben tijd gemaakt voor mekaar en dat was nodig."In onze provincie zijn, volgens de cijfers die Brecht Warnez bij Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke opvroeg, 34.108 mantelzorgers actief bij 27.000 mensen die nood hebben aan zorg. Het aantal mantelzorgers is de voorbije jaren met een derde gestegen, het aantal mensen met een behoefte aan zorg is met 13 procent toegenomen. "Maar", voegt Frank Debusschere er meteen bij, "het aantal vrijwilligers dat zorgt voor andere mensen is vermoedelijk drie keer zo hoog. Met mantelzorgers bedoelen we mensen die zich hebben laten registreren als vrijwillige zorgverlener bij een zorgbehoeftige en die daarvoor een kleine financiële vergoeding krijgen."Brecht Warnez: "Maar er zijn ook heel wat mensen die anderen helpen zonder officieel als mantelzorger geregistreerd te zijn. Mijn moeder bijvoorbeeld heeft de afgelopen maanden de boodschappen gedaan voor opa en oma en voor een groottante en grootoom, terwijl ze officieel maar voor een van hen mantelzorger is. En zo zijn er veel.""Wat zo'n mantelzorger aan taken verricht, verschilt natuurlijk van situatie tot situatie", legt Francky Debusschere van Samana uit. "Het gaat niet alleen om sociaal contact of boodschappen, soms gaat het ook om het begeleiden van mensen met zorgbehoefte naar een arts, naar het ziekenhuis. Soms ook om fysieke zorg, hoewel daarvoor natuurlijk het hele netwerk van thuiszorgdiensten beschikbaar is. We willen dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven, in hun vertrouwde omgeving. Om dat mogelijk te maken is er - wat met een omslachtig woord wordt uitgedrukt - nood aan vermaatschappelijking van de zorg."Het aantal mantelzorgers is de voorbije jaren sterk toegenomen. Maar of dat aantal blijft groeien, is zeer de vraag. Francky Debusschere: "Het verhogen van de pensioenleeftijd kan voor een probleem zorgen. Mantelzorger zijn en voltijds gaan werken is niet vanzelfsprekend. Onderschat het vooral niet, want een mantelzorger is niet iemand die zo nu en dan, als het eens past, zorg verstrekt. Maar anderzijds zien we ook dat mensen content zijn dat ze naast hun werk de zorg opnemen voor hun vader, hun moeder. Het is dubbel. Veel hangt ook af van het soort zorgen en van het ziektebeeld van wie zorg nodig heeft. Iemand die zorgt voor een patiënt met dementie kan het heel lastig hebben. Vaak is dat een zeer zware mentale belasting. Want heel dikwijls verloopt de communicatie met een persoon met dementie op een andere manier. Het kortetermijngeheugen is verstoord en dat maakt de zorg voor een partner intensief en soms lastig."Brecht Warnez: "En dan komen op het punt van de noodzaak aan ondersteuning van die mantelzorgers. De Vlaamse overheid doet dat onder andere door te voorzien in aangepaste verlofregelingen. Ook lokale besturen proberen die mantelzorgers te ondersteunen. Sommige gemeentebesturen doen dat in de vorm van een premie, andere door mantelzorgers te verenigen en hen van tijd tot tijd samen te brengen. Hier in Lichtervelde is er bijvoorbeeld maandelijks een mantelzorgcafé. Een soort van contactmoment voor mantelzorgers waar ze ervaringen kunnen uitwisselen, hun hart eens kunnen luchten en hun zorgen delen met mensen die in eenzelfde situatie zitten. Van tijd tot tijd zijn er ook infomomenten waarbij deskundigen toelichting komen geven over een ziekte, over omgaan met patiënten, enzovoort."Heel vaak lopen mantelzorgers niet te koop met hun vrijwilligerswerk. Ze helpen binnen de besloten kring van familie of van buurt. Hoe weten lokale besturen wie ze moeten bereiken als ze die vrijwilligers en mantelzorgers willen ondersteunen?Brecht Warnez: "Dat is niet zo eenvoudig als het lijkt. In Wingene hebben wij een zorgcampagne uitgerold. We deden dat met het Jaar van de Zorgvrijwilliger waarbij we een jaar lang die mensen in beeld hebben gebracht. Ook in het straatbeeld. En we hebben die zorgcampagne afgesloten met een zorgfeest waarbij de gemeente haar dankbaarheid toonde."Francky Debusschere: "Die waardering en erkenning zijn belangrijk voor de mantelzorgers. Daar is echt wel nood aan. Ze willen erkend worden."Brecht Warnez: "De lokale besturen weten wie officieel geregistreerd is als mantelzorger. Maar de groep is veel uitgebreider. Hoe kan je die bereiken? Een gemeentelijke premie kan daarbij helpen om zicht te krijgen op wie allemaal als mantelzorger werkt. Misschien moeten we naar een sterk uitgebouwd registratiesysteem via de eerstelijnszones. De mensen die zorgen verstrekken hebben al veel aan hun hoofd, waardoor ze er niet meteen aan denken om zich te registreren. Misschien moeten we evolueren naar een automatisch systeem zoals minister Crevits enkele jaren geleden dat heeft ingevoerd voor de schooltoeslag. Die moet niet meer worden aangevraagd, je krijgt die automatisch als je ervoor in aanmerking komt. Het gevolg ervan was dat 40.000 kinderen voor wie voorheen geen toelage werd uitgereikt, er nu wel een krijgen. Op die manier bereik je de mensen die administratief niet zo goed onderlegd zijn.""Misschien moeten we in de zorg ook naar zo'n systeem dat bijvoorbeeld alle 70-plussers met een bepaalde graad van zorgbehoefte daarvoor in aanmerking komen. Als die gegevens dan ook nog eens gedeeld worden met het lokale bestuur, dan kunnen zij die mensen vlot bereiken."Francky Debusschere: "Dat bijspringen bij administratief werk, ook dat is een vorm van mantelzorg. Onderschat niet hoe groot de behoefte ook op dat vlak vaak is."Het kan een vreemde vraag lijken, maar wie zorgt er voor de mantelzorgers? Want uiteindelijk dag in dag uit zorg dragen voor anderen vergt veel van zo'n mantelzorger. Nog te vaak blijven we bij het beeld dat we hebben van zo'n mantelzorger steken bij iemand die boodschappen doet voor een familielid dat minder mobiel is of geregeld wat bijspringt bij oma of opa. Maar ook ouders van zwaar zorgbehoevende kinderen zijn mantelzorgers. Of de partner van een man of vrouw die op jonge leeftijd krijgt af te rekenen met dementie.Francky Debusschere: "Voor die mensen kan een dagcentrum een serieuze steun betekenen. Als iemand zijn partner met vroegdementie bijvoorbeeld een dag in de week naar een dagcentrum kan brengen, creëert hij of zij op die manier wat ruimte voor zichzelf. En daar hebben die mensen nood aan."In een aantal gemeenten ontmoeten mantelzorgers mekaar in een soort van maandelijks café, maar er zijn ook verenigingen die hen samenbrengen, zoals Samana. Maar het verenigingsleven staat onder druk. Francky Debusschere: "En toch blijft het belangrijk dat deze mensen kunnen bijeenkomen. Mensen denken soms dat ze er alleen voor staan. Maar als ze de verhalen van andere mensen in een vergelijkbare situatie horen, dan ervaren ze dat ze niet alleen staan. Komt daarbij dat zulke verenigingen bijvoorbeeld ook zorgen voor een aangepast vakantieaanbod. Mensen kunnen dan eindelijk nog eens op vakantie samen, terwijl de verzorgingslast kan worden gedeeld door het inschakelen van vrijwilligers."Brecht Warnez: "Verenigingen blijven belangrijk voor een lokale gemeenschap. We hebben er alle belang bij om een sterk netwerk van verenigingen uit te bouwen in onze gemeenten en dat te ondersteunen. Zeker in plattelandsgemeenten. Wij moeten durven investeren in vrijwilligerswerk en in verenigingen. Zij brengen mensen samen en geven de lokale besturen op die manier kansen om mensen te bereiken."Francky Debusschere: "Verenigingen houden ook de vinger aan de pols en kunnen het beleid signalen geven om bepaalde zaken aan te passen of bij te sturen. Zo hebben wij met de West-Vlaamse hogescholen samengewerkt. Jonge studenten die thuis voor een zorgbehoevende ouder zorgen, kwamen daardoor soms in de problemen met hun studie. In Vives is er nu een mantelzorgstatuut voor studenten en in Howest wordt er gewerkt vanuit een levensfasevriendelijke benadering van studenten. Als vereniging kan je ook ijveren voor een mantelzorgbeleid in de bedrijven bijvoorbeeld. Het is belangrijk om een samenleving te sensibiliseren: nog te vaak zijn mensen niet vertrouwd met het begrip mantelzorg."Wie heel lang gezorgd heeft voor iemand, heeft na het overlijden van een patiënt ook nood aan nazorg."Die mensen hebben jaren lang op de toppen van hun tenen geleefd, bij manier van spreken, de zorg voor hun familielid maakte de kern van hun bestaan uit en ineens is er die leegte. Hoe moeten zij daarmee om? Hoe moeten zij hun tijd en hun inspanningen heroriënteren? Dat zijn vragen waarop geen vanzelfsprekend antwoord volgt, maar waar wel nood aan is. Ook daar moeten wij aandacht voor hebben", zegt Francky Debusschere.